| English
پنجشنبه 4 ارديبهشت 1393

پاسداران-ضرابخانه


ریشه/نواحي منطقه/ناحيه 3/ناحیه 3/پاسداران-ضرابخانه

شناسنامه محله

محدوده این محله در تقسیمات جدید و با ادغام دو محله قدیمی ضرابخانه و پاسداران مشخص شد. به این ترتیب که از شمال به بزرگراه بابایی، از جنوب به بزرگراه شهید زین الدین، از شرق به بزرگراه شهید صیاد شیرازی و از سمت غرب به خیابان پاسداران منتهی می شود(معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه4، 1387).
محله ضرابخانه و پاسداران از شمال با منطقه 1 شهرداری تهران، از جنوب با محله مهران، از شرق با محله حسین آباد ـ مبارک آباد و از سمت غرب نیز با منطقه 3 شهرداری تهران همسایه است(همان).
به دلیل قدمت استقلال این دو محله، تاریخچه هر کدام جداگانه خواهد آمد.
ـضرابخانه: محله ضرابخانه قبل از ادغام با محله پاسداران، از شمال به بوستان پنجم پاسداران، از جنوب به بزرگراه شهید زین الدین، از شرق به بزرگراه شهید صیاد شیرازی و از غرب نیز به خیابان پاسداران منتهی
می شد. محله ضرابخانه 21779 نفر از جمعیت منطقه 4 شهرداری تهران را در خود جای داده بود(معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه 4، 1387). از سال 1295 و زمانی که ضرابخانه در این محل آغاز به کار کرد تا به امروز این محله را به نام ضرابخانه می شناسند. قبل از شروع به کار در محل ضرابخانه، کارخانه چلوار بافی که در سال  1275(ه .ق) توسط محمودخان ناصرالملک تاسیس گردید، مشغول به کار بود. ناصرالدین شاه دستور تغییر کاربری کارخانه را از چلوار بافی به ضرابخانه صادر نمود. در ابتدا پول مسی و یک سال بعد از تاسیس، انواع پول های دیگر در این ضرابخانه ضرب می شدند. از زمان شروع ضرب سکه در ضرابخانه، این محل به "ضرابخانه" معروف شده است(همشهری محله، 1383: 4). پس از ضرب اولین سکه در ضرابخانه اکنون این محله به مرکز تجمع مراکز پولی و مالی کشور تبدیل شده است. درحال حاضر ضرابخانه بانک مرکزی و پژوهشکده پولی و بانکی ایران در محله ضرابخانه مستقر هستند. ضرب سکه در ایران به طور غیرمتمرکز در مراکز ایالات و به نام شهرها از جمله در"دارالخلافه تهران" و"دارالعلم قم" به طور ناقص و ابتدایی و با آلات و ابزار دستی(پتک و سندان و قالب های سرسکه)مشکلات مربوط به تفاوت شکل، عیار و وزن مسکوکات رایج مملکتی را به وجود آورده بود. ناصرالدین شاه در سفر اروپایی خود در سال 1875 با ملاحضه سکه های استاندارد شده با وزن و عیار معین در اروپا در مقایسه با سکه  های رایج در ایران تصمیم به تمرکز امر ضرب سکه در پایتخت گرفت. ماشین آلات اولیه ضرابخانه از کشورهای فرانسه و بلژیک خریداری و در محله فعلی ضرابخانه(خیابان پاسداران) نصب گردید. ایجاد"ضرابخانه مبارکه" طی اعلامیه ای در تاریخ ربیع الاول 1299 هجری قمری مطابق با زمستان سال 1260 هجری شمسی به اطلاع عموم رسید. در این اعلامیه"یکسان کردن وزن و عیار مسکوکات تمام ممالک محروسه ایران از طلا و نقره" و"رفع اغتشاش و تقلب از مسکوکات" از جمله دلایل احداث ضرابخانه ذکر شده است. در همین اعلامیه از ضرب اشرفی به وزن 15 نخود(88/2) به عیار 900 خبر داده شده است. ظرفیت اول ضرابخانه روزی یکصد هزارعدد اشرفی، قران و غیره بوده است. ناصرالدین شاه دستور داد کلیه مسکوکات خزانه خصوصی دربار را نیز ذوب کرده و به صورت جدید(مزین به تمثال خود او) سکه زدند که متاسفانه به معنی از بین رفتن مقادیر زیادی از مسکوکات تاریخی است(شهروند امروز 1387: 73). 
ضرابخانه از کهن ترین آبادی های اطراف تهران قدیم بوده است. در کتاب گزیده تاریخ تهران، ضرابخانه دهکده ای در جنوب شرقی امام زاده صالح و با جمعیتی معادل 243 نفر(در سال 1344) معرفی شده است.
در گذشته، اغلب شهرهای بزرگ  ایران ضرابخانه مخصوص خود را داشت و دولت برای هر یک، سرپرستی به نام "مصدر" انتخاب می کرد تا اینکه به دستور ناصرالدین شاه و در جهت یکنواخت کردن مسکوکات، ادوات ضرب، اسباب سکه و چرخ منگنه از اروپا وارد شد. تجهیزات ضرابخانه با نظر محمود خان ناصرالمملک در سال 1275(ه.ق) (دوزادهمین سال سلطنت ناصرالدین شاه) از مسکو به قیمت 9 هزار تومان خریداری و به تهران آورده شد. در شمال ضرابخانه مظفری، کارخانه ابریشم کشی حاجی محمدحسن  امین الضرب برپا بود که در زمان رضاشاه به باغ رزم آرا معروف شد. پس از انقلاب نیز باشگاه بانک مرکزی در آن احداث شد. هم اکنون تمام این اراضی در اختیار بانک مرکزی بوده و ساختمان  های مختلفی در آن ساخته شده است. مسجد جامع ضرابخانه در سال 1366 توسط یکی از نیکوکاران محل در مساحتی حدود 600 مترمربع با معماری بی نظیر و متشکل از دو شبستان بزرگ، مناره و گلدسته ساخته شد(تهران 100، 1387: 130).         
ـ محله پاسداران: این محله در ناحیه 3 شهرداری منطقه 4 تهران واقع شده بود و از شمال به بزرگراه بابایی، از جنوب به چهارراه پاسداران، از شرق به نیاوران و از سمت غرب به خیابان پاسداران ختم می شد. محله پاسداران به همراه محله ضرابخانه و محله مهران، مرز غربی شهرداری منطقه 4 تهران را تشکیل می دادند. محله پاسداران 16783 نفر جمعیت داشت(معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه4، 1387).
پاسداران نامی است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این محل داده شد. قبل از آن این محله را با نام سلطنت آباد و قبل تر از آن به نام حصار رضابیک می شناختند.
حجت الاسلام سید حجت حسینی بلاغی در کتاب گزیده تاریخ تهران، در مورد محله   پاسداران امروزی، چنین گفته است:
قریه  سلطنت آباد که نام سابق آن "حصار رضابیک" بوده است، در چهارکیلومتری جنوب شرقی امام زاده صالح و سه کیلومتری شرقی راه شوسه قلهک است. این قریه در دامنه و معتدل و آبش از قنات و محصولش جزیی غلات است. عده ای از افسران و کارمندان مهمات سازی در این قریه سکونت دارند. در سال 1276 ناصر الدین شاه دستور داد اهالی حصار رضابیک را از آن محل کوچانیدند. از همان زمان تا سال 1305 به دستور او چندین بنا و کاخ در محل آبادی(حصار رضا بیک) ساخته شد(بلاغی، 1386: 146).
در کتاب گزیده  تهران درمورد سلطنت آباد آمده است:
این باغ در جلگه البرز قرار گرفته و مشتمل است بر عمارت کلاه فرنگی و برج خوابگاه و سرای کنیزان و غلامان و دریاچه و فواره ها و جدول ها و اشجار و گل ها و آ ب  ها و دارای دو رشته قنات مخصوص است. ناصرالدین شاه این یادگار را پس از قصر قدیم نیاوران ایجاد کرد زیرا قصر نیاوران گرچه از بابت چشم انداز ممتاز است ولی چون در دامنه کوه البرز واقع شده است، شمالش به علت ارتفاع کوه مزبور بسته است ولی جلگه البرز از چهار جهت باز و دلگشاست. تاريخ شروع بنياد باغ و عمارت سال 1276 قمری و پایان آن سال 1305 می باشد. نام سابق سلطنت آباد، "حصار رضابیک" بوده است و ناصرالدین شاه قاجار بعد از ساختن عمارت  و باغ، آنجا را "سلطنت آباد" نامید(همان).
همچنین دکتر کریمان درباره سلطنت آباد این گونه نوشته است:
 در محدوده 25 ساله و قسمتی از اراضی آن در محدوه 5 ساله افتاده، در چهار کیلومتری جنوب شرقی تجریش و یک کیلومترونیمی مشرق قلهک واقع است و جز بخش حومه شمیران است. گروهی از افسران و کارمندان مهمات سازی در آنجا اقامت دارند. شغل بیشتر مردم کارگری در کارخانه مهمات سازی تسلیحات ارتش است(کریمان، 1355: 428).
در جلد دوم کتاب جغرافیای تاریخی شمیران از تاج گذاری احمدشاه قاجار در کاخ های سلطنت آباد یاد شده است، عبدالله مستوفی در این باره می نویسد:
(( بیست و هشتم شعبان سال 1332 قمری مطابق روز ولادت سلطان احمدشاه و سال هیجدهم ولادت او، روز تاج گذاری رسمی بود. گذشته از جشن معمولی سلطنت آباد، در دربار و مجلس شورای ملی هم جشن هایی برپا شد))(ستوده،1374 :500).
محله ضرابخانه و پاسداران در حال حاضر 3943651 مترمربع وسعت داشته، 27581 نفر جمعیت دارد و در ناحیه 3 شهرداری منطقه 4 تهران قرار گرفته است.
با توجه به سرشماری سال1385 مرکز آمار ایران، جمعیت محله ضرابخانه ـ پاسداران 27581نفر برآورده شده است. از این تعداد 14666نفر یعنی 17/53درصد مرد و 12915نفر یعنی 83/46درصد زن هستند. نسبت جنسی محله ضرابخانه ـ پاسداران 5/113 محاسبه شده که طبق آن، به ازای هر 100زن، 5/113 مرد در این محله سکونت دارند.
تعداد خانوار در ضرابخانه ـ پاسداران 7817 می باشد. به این ترتیب بعد خانوار در این محله 52/3نفر برآورده شده که نشان می دهد هر یک از خانواده های ساکن در این محله تقریبا 4 عضو دارند.
همچنین وضعیت سواد در محله ضرابخانه ـ پاسداران نشان می دهد، 25674نفر معادل 08/93درصد از جمعیت باسواد هستند. در مقابل تنها 426نفر معادل 54/1درصد از اهالی این محله بی سواد می باشند. تعداد مردان باسواد 13736نفر و تعداد زنان باسواد 11938نفر است. به این ترتیب مردان باسواد 15/1 برابر زنان باسواد جمعیت دارند. در مقابل تعداد زنان بی سواد 258نفر بوده و 54/1 برابر جمعیت مردان بی سواد(یعنی 167نفر) است.
وضعیت زناشویی در محله ضرابخانه ـ پاسداران نیز نشان می دهد، تعداد ساکنان دارای همسر بیش از سایر وضعیت های زناشویی است. به این ترتیب که 13480نفر معادل 87/48درصد از اهالی این محله دارای همسر هستند. همچنین طبق گروه بندی های سنی، بیش ترین فراوانی مربوط به گروه سنی 39تا35ساله بوده و برابر با 4103نفر است. به عبارت دیگر می توان گفت 87/14درصد از ساکنان محله ضرابخانه ـ پاسداران از 35سال تا 39سال سن دارند. با توجه به آمار ارائه شده از سوی مرکز آمار ایران مهاجران ساکن در این محله 5031نفر یعنی 24/18درصد، زنان خانه دار 5926نفر معادل 48/21درصد و افراد بیکار 385نفر معادل 39/1درصد از کل جمعیت محله ضرابخانه ـ پاسداران را تشکیل می دهند.

ردیف

شاخص

تعداد

ردیف

شاخص

تعداد

1

جمعیت

27581

21

جمعیت 14 ـ 10 ساله

1651

2

تعداد مرد

14666

22

جمعیت 19 ـ 15 ساله

3253

3

تعداد زن

12915

23

جمعیت 24 ـ 20 ساله

3886

4

تعداد با سواد

25674

24

جمعیت 29 ـ 25 ساله

2428

5

تعداد بی سواد

426

25

جمعیت 34 ـ 30 ساله

1878

6

تعداد باسواد مرد

13736

26

جمعیت 39 ـ 35 ساله

4103

7

تعداد باسواد زن

11938

27

جمعیت 44 ـ 40 ساله

2177

8

تعداد بی سواد مرد

167

28

جمعیت 49 ـ 45ساله

1918

9

تعداد بی سواد زن

258

29

جمعیت 54 ـ 50 ساله

1622

10

وضع زناشوئی ـ دارای همسر

13480

30

جمعیت59 ـ 55 ساله

1210

11

وضع زناشوئی ـ بی همسر براثر فوت

883

31

جمعیت 64 ـ 60 ساله

916

12

وضع زناشوئی ـ بی همسر براثر طلاق

304

32

جمعیت 65 ساله و بیشتر

2001

13

وضع زناشوئی ـ هرگز ازدواج نکرده

9929

33

تعداد مهاجر

5031

14

وضع زناشوئی ـ اظهار نشده

329

34

تعداد شاغل

10335

15

تعداد خانوار

7817

35

تعداد بیکار

385

16

تعداد خانوار ـ معمولی ساکن

7754

36

تعداد محصل

5656

17

تعدا خانوار ـ گروهی

56

37

تعداد دارای درآمد بدون کار

1519

18

تعداد خانوار ـ موسسه ای

7

38

تعداد خانه دار

5926

19

جمعیت 4 ـ 0 ساله

1171

 

 

 

20

جمعیت 9 ـ 5 ساله

1478

 

 

 

ناحیه       محله آدرس دفتر شورایاری     دبیر شورایاری
3 پاسداران-ضرابخانه  نگارستان هشتم، خیابان فرخی یزدی، نبش ششم شرقی، پلاک83     حمید رضا آقا جانی





نام

نام خانوادگی

سمت در شورایاری محله

اسدا...

اسماعیلی نبویدی

 

بیژن

رضایی دمقی

 

حمید رضا

آقاجانی

 

سعید

میرزایی

 

امرا...

گیوری

 

حمید رضا

اسماعیلی نبویدی

 

علی

جوانی

 

عظیم

خوش طینت

 

شهاب

معمار باشی

 

حجت ا...

متین فر